Fruktoza qida məhsullarında, meyvələrdə və bioloji mayelərdə geniş yayılmış ketoheksoz monosaxarididir. Onun digər monosaxaridlərdən, xüsusilə də qlükozadan fərqləndirilməsi biokimya, analitik kimya və klinik laboratoriya təcrübəsində mühüm əhəmiyyət daşıyır. Fruktozanın keyfiyyətcə təyini üçün ən klassik və selektiv reaksiyalardan biri Selivanov testidir. Bu test ketozaların aldozalardan fərqləndirilməsinə əsaslanır və sadəliyi, sürətliliyi və yüksək seçiciliyi ilə seçilir. Selivanov testi 1887-ci ildə F. F. Selivanov tərəfindən təklif edilib və bu gün də laboratoriya praktikalarında öz aktuallığını qoruyur.

Selivanov testinin əsasını ketozaların güclü turş mühitində aldozalara nisbətən daha sürətli dehidratasiya olunması təşkil edir. Reaksiya zamanı fruktoza qatı xlorid turşusunun təsiri altında üç su molekulunu itirərək 5-hidroksimetilfurfurol (5-HMF) əmələ gətirir. Daha sonra yaranmış 5-HMF rezorsinlə kondensasiya reaksiyasına daxil olur və xarakterik albalı-qırmızı rəngli məhsul əmələ gətirir. Məhz bu rəng reaksiyanın müsbət nəticəsini göstərir və fruktozanın mövcudluğunu təsdiqləyir.

Reaksiya aşağıdakı mərhələlərlə gedir:

1. Fruktozanın turş mühitdə sürətli dehidratasiyası;
2. 5-hidroksimetilfurfurolun əmələ gəlməsi;
3. 5-HMF-in rezorsinlə kondensasiya olunaraq qırmızı rəngli kompleks yaratması.

Selivanov testinin seçiciliyi fruktozanın molekulyar quruluşu ilə bağlıdır. Fruktoza ketoheksoza olduğuna görə turş mühitdə daha asan protonlaşır və dehidratasiya mərhələsini qısa müddətdə keçir. Bunun nəticəsində 5-HMF sürətlə yaranır və qırmızı rəng bir neçə dəqiqə ərzində meydana çıxır.

Qlükoza isə aldoheksozadır. O, eyni şəraitdə əvvəlcə fruktozaya izomerləşməli, yalnız bundan sonra dehidratasiya olunmalıdır. Bu əlavə mərhələ reaksiyanı ləngidir. Buna görə qlükoza Selivanov testində ya gecikmiş şəkildə zəif çəhrayı rəng verir, ya da qısa müddətli qızdırmada ümumiyyətlə nəzərə çarpan rəng əmələ gətirmir. Məhz bu fərq Selivanov testinin fruktozanın təyinində yüksək seçiciliyini təmin edir.

Son illərdə aparılmış nəzəri və eksperimental tədqiqatlar göstərib ki, fruktozanın dehidratasiyası daha reaksiyaqabiliyyətli anomer hidroksil qrupunun protonlaşması ilə başlayır. Sonrakı mərhələlərdə ardıcıl su molekullarının ayrılması baş verir və nəticədə 5-HMF yaranır. Bu mexanizm fruktozanın Selivanov testində niyə daha sürətli reaksiya verdiyini molekulyar səviyyədə izah edir.

Qlükoza üçün isə mexanizm daha mürəkkəbdir. O, əvvəlcə fruktozaya çevrilir, sonra isə eyni dehidratasiya mərhələlərini keçir. Bu səbəbdən reaksiyanın həm müddəti uzanır, həm də rəngin intensivliyi fruktoza ilə müqayisədə zəif olur.

Selivanov testi fruktozanın keyfiyyətcə təyinində geniş istifadə olunur. Test yalnız fruktozanın deyil, digər ketozaların da aşkar edilməsinə imkan verir. Qırmızı rəngin qısa müddətdə yaranması ketozaların mövcudluğunu göstərir, aldozalar isə eyni şəraitdə əhəmiyyətli dərəcədə zəif reaksiya verir. Bu xüsusiyyət laboratoriya analizlərində müxtəlif monosaxaridlərin fərqləndirilməsi üçün mühüm analitik üstünlük yaradır.

Tarixi baxımdan Selivanov testi sidikdə fruktozanın aşkar edilməsində də tətbiq edilib, həm metabolik, həm də nəqliyyat mənşəli fruktozuriya hallarının ilkin qiymətləndirilməsində istifadə olunub. Bununla yanaşı, test müxtəlif bioloji nümunələrin və qida məhsullarının analizində fruktozanın keyfiyyətcə qiymətləndirilməsi üçün də əlverişli üsul hesab olunur.

Selivanov testinin əsas üstünlükləri aşağıdakılardır:

• fruktozanın sürətli və sadə şəkildə təyin edilməsi;
• ketozaların aldozalardan fərqləndirilməsi;
• xüsusi laborator avadanlıq tələb etməməsi;
• nəticənin rəng dəyişikliyi ilə asan qiymətləndirilməsi.

Bununla yanaşı, test keyfiyyət xarakteri daşıyır və fruktozanın dəqiq miqdarını müəyyən etmir. Bundan əlavə, uzun müddət qızdırıldıqda bəzi aldozalar da zəif müsbət nəticə verə bildiyindən reaksiyanın müddətinə ciddi nəzarət edilməlidir.

Selivanov testi fruktozanın keyfiyyətcə təyinində klassik və etibarlı analitik üsullardan biridir. Testin mahiyyəti fruktozanın güclü turş mühitdə sürətlə 5-hidroksimetilfurfurola çevrilməsi və bu məhsulun rezorsinlə kondensasiya olunaraq albalı-qırmızı rəng əmələ gətirməsinə əsaslanır. Fruktozanın ketoheksoz quruluşu onun qlükozaya nisbətən daha sürətli dehidratasiya olunmasını təmin etdiyindən Selivanov testi ketozaların aldozalardan seçici şəkildə fərqləndirilməsi üçün geniş tətbiq edilir. Bu xüsusiyyət reaksiyanı həm tədris laboratoriyalarında, həm də analitik və biokimyəvi tədqiqatlarda fruktozanın aşkar edilməsinin mühüm vasitələrindən birinə çevirib.

Fatma Behbudova

ATU-nun Əczaçılıq toksikologiyası və kimya kafedrasının baş laborantı