Yaşlanma insan orqanizmində hüceyrə və toxumaların funksional imkanlarının tədricən azalması ilə xarakterizə olunan mürəkkəb bioloji prosesdir. Bu prosesdə oksidativ stress mühüm rol oynayan mexanizmlərdən biri hesab olunur. Hüceyrələrdə yaranan reaktiv oksigen növlərinin miqdarı antioksidant müdafiə sisteminin imkanlarını aşdıqda oksidativ stress meydana gəlir. Nəticədə DNT, zülallar, lipidlər və mitoxondrilər zədələnə, hüceyrə qocalması və xroniki iltihab prosesləri sürətlənə bilər.

Oksidativ stressin hüceyrə səviyyəsində nəticələri. Oksidativ stress hüceyrənin əsas struktur və funksional komponentlərinə zərər verə bilər. Reaktiv oksigen növləri DNT-də mutasiyalara və telomerlərin qısalmasına, zülallarda struktur dəyişikliklərinə, lipidlərdə isə membranların bütövlüyünü pozan peroksidləşmə proseslərinə səbəb olur. Mitoxondrilərin zədələnməsi enerji istehsalının azalmasına və daha çox reaktiv oksigen növünün yaranmasına gətirib çıxara bilər. Bu dəyişikliklər hüceyrə qocalmasını, apoptozu və xroniki iltihabi reaksiyaları sürətləndirir.

Antioksidant müdafiə sistemləri. Orqanizmdə oksidativ stressə qarşı həm fermentativ, həm də qeyri-fermentativ müdafiə mexanizmləri fəaliyyət göstərir. Superoksid dismutaza, katalaza və qlütation peroksidaza kimi fermentlər reaktiv oksigen növlərini daha az zərərli birləşmələrə çevirir. Qlütation, C və E vitaminləri, karotinoidlər və digər bioloji aktiv maddələr də antioksidant müdafiədə iştirak edir. Bu sistemlərin səmərəli fəaliyyəti hüceyrə komponentlərinin qorunmasına və yaşlanma ilə əlaqəli zədələnmələrin azalmasına kömək edir.

Mümkün profilaktik yanaşmalar. Oksidativ stressin azaldılması üçün balanslaşdırılmış qidalanma, müntəzəm fiziki aktivlik və kifayət qədər yuxu mühüm əhəmiyyət daşıyır. Tərəvəz, meyvə, paxlalılar, tam taxıllar və qoz-fındıqla zəngin qidalanma antioksidant maddələrin qəbulunu artırır. Siqaretdən uzaq durmaq, alkoqol qəbulunu məhdudlaşdırmaq və ətraf mühitin zərərli təsirlərindən qorunmaq da profilaktik baxımdan faydalıdır. Antioksidant əlavələr isə yalnız həkim məsləhəti ilə qəbul edilməlidir, çünki onların nəzarətsiz istifadəsi arzuolunmaz təsirlərə səbəb ola bilər.

Nəticə. Oksidativ stress yaşlanma prosesinin mühüm hüceyrə mexanizmlərindən biridir. Onun təsiri DNT, zülallar, lipidlər və mitoxondrilərin zədələnməsi ilə nəticələnə bilər. Antioksidant müdafiə sistemlərinin dəstəklənməsi və sağlam həyat tərzinin qorunması hüceyrə zədələnmələrinin azalmasına və sağlam yaşlanmanın təşviqinə kömək edə bilər. 

Mansurova Günay
ATU-nun Əczaçılıq toksikologiyası və kimya kafedrasının müəllimi